Proverbe S, Ș

 

Saban illa saban, başqası yalan.

Sabanla toprağı sürüp rençberlik yapmak en iyi iştir.

(Açıklama: Bunun yanında başka işler az önemlidir anlamına söylenmiş. Eski çağlarda Türkler çiftçiliği en gerekli ve önemli iş saydıkları zaman söylenmiş bir atasözü olsa gerektir)

Plugul și numai plugul, orice altceva e minciună.

(Explicație: Pe lângă arat, celelalte treburi nu au aceeași importanță. Credem că vechii turci au creat proverbul în perioadele în care atribuiau muncilor agricole cea mai mare importanță).

Saban quyruğun tutqan aş qalmaz.

Sabanin kuyruğunu tutan ( sabanla toprağı işleyen, sürüp eken) aç kalmaz.

Cel care ține plugul de coarne nu va rămâne flămând.

Sabanda anlaşmağan oraqta tobeleşır.

Saban ( topraq sürme) zamanında anlaşmayan iki ortak orakta (ekini biçme zamanında) döğüşür.İşin başında anlaşmak gerek.

Cei care nu s-au înțeles la arat, se vor bate la seceriș.

 

Sabırın sonı sarı altın.

Sabırın sonu sarı altın (gibi kıymetli).

Răbdarea, în final, devine prețioasă precum aurul galben.

Sağa lap anlatmaq tüyege endek atlatmaq.

Sana lâf anlatmak deveye hendek atlatmak.

A te face să-mi înțelegi vorba este precum a determina cămila să sară șanțul.

Saqınğan kozge şop tuşer.

Sakınan göze çöp girer.

Așchia sare în ochiul care se ferește.

Sağır eşıtmese de uydurır.

Sağır işitmezse de uydurur.

Surdul nu le aude dar le potriveşte.

Sapsız balta suvğa şomar.

Sapsız balta suya dalar.

Toporul (baltagul) fără coadă se scufundă în apă.

Saulıqqa caulıq ta kerek.

Sağlığa mendil (bez) de gerek.

Sănătății îi trebuie și o batistă.

Sautın kor qaşığın uzat.

Çanağını ( nasıl olduğunu) gör de (ona göre) kaşığını uzat.

Vezi întâi farfuria apoi întinde-ți lingura.

Sekırgenın sekız kun toyğanın tokuz kun.

Seğirdiğin (zıplayıp oynadığın) sekiz gün doyduğun dokuz gün.

Zilele în care ai sărit a joacă sunt opt, nouă sunt cele sătule.

Senden süyer kışım coq bundan artıq aşım coq.

Senden (daha fazla) sevdiğim kimse yok bundan ziyade aşım yok.

Nu există om iubit mai mult de cât tine cum nu am mai multă mâncare.

Semızın ayağı sekız bolır.

(Semiz bir koyun veya bir hayvan iki zayıf koyun yerine geçer anlamına).

Animalul gras are opt picioare.

(Explicație: cel gras, fie orice animal, fie oaie, poate să corespundă cât două oi, sau orice altceva).

Sırın aytqan sırdaşına qul bolır.

Sırrını söyleyen söylediği kişinin kulu olur. ( Sırrı öğrenen şantaj yapabilir).

Cel ce își spune secretul, va deveni robul celui căruia i s-a destăinuit.

Siyrek qatnaşqan süygulı bolır..

Seyrek görüşen (gidip gelen) sevgili olur.

Cei care se vizitează mai rar se iubesc mai mult.

Soqtanın azmanından cıgıtnın tuzmanı.

Softanın azmanından (tenbel olup ense şişireninden) (fakir ) yiğitin çalışkanı iyidir anlamına.

Decât un popă leneș ( cu ceafa groasă) este preferabil un flăcău sărac dar muncitor.

Soqır kormese de sezer.

Kör görmez ama sezer.

Chiorul nu vede dar simte.

Soqır tıledı bır koz, Tanrı berdı ekı koz.

Kör bir göz istedi, Tanrı ona iki göz verdi.

( Açıklama: Isteyene, çalışana Tanrı bir yerine iki de verir).

Orbul a cerut un ochi, Domnul i-a dat doi.

(Explicație: Celui care cere ( se roagă) Domnul îi dăruiește două în loc de unul).

Soqır olgen son sidane koz bolır.

Kör öldükten sonra zeytingözlü olur.

Orbul va deveni om cu ochi migdalat după ce moare.

Soqır tutqanın bek tutar.

Kör tuttuğu şeyi pek (sağlam) tutar.

Orbul prinde vârtos tot ce apucă.

Soqırnı alsan sau tuvar, tenteknı alsan soy quvar.

Körle evlenirsen sağlam gözlü doğar, delişmen (hovarda) ile evlenirsen soyuna çeker.

De te căsătoreşti cu un chior vei avea copil cu ochi buni, de te căsătorești cu un aventurier, urmașul va trage spre neamul lui.

Sonğı apaqay sultanşıq tığırıp cürgen uymaqşıq.

Sonuncu karı sultançık yuvarlanıp gezen yumaşık

Ultima nevastă este împărăteasă, un ghem ce se rostogolește.

Sorap bergeşı soğıp ber.

Sorup vereceğine vurup ver.

(Açıklama: Birisine bir şey vereceğin zaman (ihsanedeceğin zaman) ona sormadan ver ki makbule geçsin.Yüzüne vurmadan ver anlamına).

Decât să oferi întrebând, oferă bătând. < 75

(Expicație: Când oferi unui om ceva din inimă, oferă fără să mai pui întrebări. Înseamnă că vei dărui fără să jignești.

Soyı yaqşı soy saylar.

Soyu iyi kişi soy seçer.

Omul de neam bun caută neamul.

Suv bulanmay tınmaz.

Su bulanmadan dinmez,durulmaz, berraklanmaz.

(Açıklama: tın, ses, ın, tın coq: ne ınıltı ne ses var, demek; tınmak-dinmek; cauın tındı, yağmur dindi; cel tındı,yel dindi,kesildi; tınç- sessiz; tınçlık – huzur; tınış -nefes; tınşı – casus; tınlamak – dinlemek; tınlaşmaq – dinletmek.

Apa nu se limpezește până ce nu se tulbură. (Explicațiile sunt pentru limba turcă).

Suv ışkenge cılan da tıymez.

Su içene yılan bile dokunmaz.

De cel care bea apă nici şarpele nu se atinge.

Suv kıșkenenın col balabanın.

Su küçüğün yol büyüğün.

Apa aparține celui mic, drumul este al celui mare.

Suv şoqrağından kesılır.

Su kaynağından kesilir.

Apa se taie de la izvor.

Suv korse suvsar at korse aqsar.

Su görürse susar at görürse aksar.

De vede apa devine însetat de vede caii, tresare.

Suv korulmeden balak turılmez.

Su görülmeden paça dürülmwez.

(Açıklama: Suyu görmeden paçayı suvama).

Nu sufleca pantalonii până nu vezi apa.

(Explicație: nu ridica poala (pantalonului) dacă nu vezi apa.

Suv testisi suvda sınar.

Su testisi suda kırılır.

Vasul (de pământ) pentru apă, se sparge în apă.

Surunmegen tuyaq, yanılmağan caq bolmaz.

Sürçümeyen at tırnağı (ayağı) yanılmayan yanak (dil) olmaz.

(Açıklama: Her at sürcüyebilir, her kişi yanılabilir anlamına).

Nu există cal care să nu se împiedice, om care să nu se înșele

(Explicație: Sensul proverbului se referă la piedicile din viață).

Süymegenge süykenme.

Seni sevmeyene yaslanma, dayanma (sığınma).

Nu te încrede pe cel (cea) care nu te iubește.

Şaqırılğan cerıne erınme şaqırılmağan cerıne korınme.

Çağrıldığın yere üşenme (git) çağrılmadığın yere görünme.

Du-te fără reținere unde ai fost chemat, nu te arăta unde n-ai fost invitat.

Şatal qazıq cerge qağılmaz.

Çatal kazık yere çakılmaz.

Furculița nu se scutură pe locul unui stâlp.

Şekıge mıngen ışeqqe cuqmaz.

Çekiye binen kursağa (mideye) faydalı, etkili olmaz.

Cel frământat de îndoieli nu-și poate controla trupul.

Şıqmağan canda umut bar.

Çıkmayan canda ümüt var.

Există speranță cât timp sufletul n-a părăsit trupul.

Şığarsa ozın kozı tukurse ozın betı.

Çıkarırsa kendi gözü tükürürse kendi yüzü.

De-l scoate, va fi propriul ochi, de va scuipa, va fi propriul chip.

Şıngene şalar Qurt oynar.

Çingene çalar Kürt oynar.

Țiganul cântă și dansează Kurdul.

Şoban tayağıman kelın ayağıman.

Çoban sopası gelin ayağı ile (uğurlu olur) .

De bun augur va fi ciobanul cu toiagul, nora cu pasul (în familie).

Şobanın gonlı bolsa qoşqardan sut şığarır.

Çobanın günlü olursa koçtan süt çıkarır.

Dacă vrea ciobanul mulge lapte și de la lupoaică.

Şuruk taqta mıq tutmaz.

Çürük tahta çıvıl tutmaz.

Lemnul putred nu ține cuiul.

Proverbe O

 

Obır kettı oynayıq cadı kettı caynayıq.

Obur gitti oynayalım cadı gitti yayılıp serilerim.

(Açıklama: Baskı ve tehdit şartları kalktı, serbestçe hareket edebiliriz, hurriyetimize kavuştuk anlamına söylenmiştir.

A plecat Mâncăciosul, ne putem juca, a plecat baba, ne putem odihni.

Explicație: (S-au ridicat interdicțiile de supunere și de amenințare, putem să acționăm liber, ne-am cîștigat libertatea).

Ot bolmağan cerde duman bolmaz.

Ateş olmayan yerde duman olmaz.

Nu iese fum de unde nu arde.

Otman barut bır arada turmaz.

Ateşle barut bir arada durmaz.

Nu stau împreună focul şi praful de pușcă.

On qolın bergenın sol qolın kormesın.

Sağ elinin verdiğini sol elin görmesin.

Mâna stângă să nu vadă ce dă mâna dreaptă.

On kozın sol kozıne muhtac bolmasın.

Sağ gözün sol gözüne muhtac olmasın.

Ochiul drept să nu fie dator ochiului stâng.

Onacaqqa mal tabılır onmaycaqqa qaza tabılır.

Varlıklı, mutlu olacağa mal bulunur olmayacağa da kaza bulunur.

Pentru cel care se va procopsi se va găsi marfă, pentru cel care nu se va procopsi, accidentul se va ivi.

Onmazın otmegı buvlı, qaşığı suvlı bolır.

Beceriksizin, mutsuzun, ekmeği buharlı ( ham, çiy), kaşığı yaş (sulu), kurulanmamış olur.

Pâinea celui incapabil va fi necoaptă, lingura îi va fi udă.

Ortaq malnı it aşamaz.

Ortaklık malı it (bile) yemez.

(Açıklama: bakımsız kötü olur anlamına)

Nici câinele nu va mânca marfa aflată în comun.

( Explicație: Are sensul unui produs nefinit, neîngrijit).

Oturğanın ebı coq çarlıqqa sebı coq.

Oturan, çalışmayan, hareket etmeyen başarısız olur, fakir olmasına da bir engel bulunmaz.

Cel ce stă, cel ce este inactiv, nu are câștig, sărăcia nu-l scapă din mână. ( nu va afla calea de a se elibera de ea.

Orazlının aldı tutar, engeklının artı tutar.

Talihli olanın önüne çıkar, emek ve gayret harcayanın arkasında toplanır.

Norocosului îi iese în cale, celui care se străduiește i se adună la spate.

Orazlının qartı olır, onmaznın caşı olır.

Talihlinin kartı ölür, mutsuzun, olumsuzun gençi ölür.

Celui norocos îi moare bătrânul, celui fără de noroc tânărul îi moare.

Onmazın otı canmaz.

Beceriksizin, uğursunun ateşi yanmaz.

Nepriceputului nu i se aprinde focul.

Onmaz apaqayğa bala sıltau.

Beceriksiz karıya çocuk bahane.

Copilul este un pretext pntru femeia incapabilă.

Oynaqlağan at şulın cırtar.

Şahlanan at çulunu yırtar.

Calul neastâmpărat își rupe învelitoarea.

Oylanğanğa ayttım oylandı bıldı, oylanmağanğa ayttım şaqıldadı kuldı.

Düşünene, muhakeme edene söyledim, düşündü bildi, düşünmeyene söyledim kahkaha ile güldü.

Celui care gândește (judecă) i-am spus și a înțeles, spunându-i celui care nu gândește, am avut parte de un hohot de râs.

Opke baldan tatlıdır.

Öfke baldan tatlı.

Furia este mai dulce decât mierea.

Opkemen turğan zararman oturır.

Öfke ile kalkan zararla oturur.

Cel care se ridică furios, se va așeza în pierdere.

Oksız qozı asrasan avuzın murnın may eter, oksız bala asrasan avuzın murnın qan eter...

Öksüz kuzu beslersen ağzını burnunu yağ içinde bırakır, öksüz çocuk beslersen ağzını

burnunu kan içinde bırakır.

De îngrijești un miel orfan, gura și nasul ți se vor umple de grăsime, de îngrijești un copil orfan, gura și nasul de sânge ți se va umple.

Oksız bala osmez mı, kunı kelır kulmez mı?

Öksüz çocuk büyümez mi, gün gelir gülmez mi?

Băiatul orfan nu va crește, oare, nu va veni ziua când va râde?

Oksız qız opkecı bolır.

Öksüz kız şikâyetçi olur.

Fata orfană va deveni reclamantă.

Oksız qızın torqını bolmaz.

Öksüz kız evlendikten sonra babasının evine misafir gitmez.

Fata orfană nu se va duce ca musafiră în casa tatălui după căsătorie.

Oksız malı orkenlesen turmaz.

Öksüz malını bağlasan durmaz (alınır, saçılır, yenilir).

Averea însuşită de la orfani nu rezistă nici legată.

Oksız oz qundugın ozı keser.

Öksüz kendi göbeğini kendisi keser.

(Açıklama: kendi işini kendisi görür).

Orfanul își va tăia singur ombilicul.

(Explicație: orfanul își va rezolva el însuși problemele)

Oksızın ayavcusı kop bolır, yardımcısı az bolır.

Öksüze acıyan çok olur, yardım eden az olur.

Pe orfan mulți îl vor compătimi, dar puțini îl vor ajuta.

Oksızın moynı buruk bolır.

Öksüzün boynu bükük olur.

Orfanul va avea capul plecat mereu.

Oksızın bır toyğanı ayran, bır toyğanı bayram.

Öksüz ancak köyde bol olan ayrana doyar, bir de toy-düğünde bol verilen yemeye doyar.

Orfanul se satură cu ayran și cu mâncare la bayram.

Olgen qoy qaşqırdan qorqmaz.

Ölmüş koyun kurttan korkmaz.

Oaia moartă nu se sperie de lup.

Olgen sıyır sütlı bolır.

Ölmüş inek sütlü olur.

Vaca moartă se zice că poate fi una cu lapte mult.

Olmegen oksız orselenıp cürer bır kun altın tastan suv ışer.

70

Ölmeyen öksüz tartaklanıp gezer bir gün altın tastan su içer.

Orfanul care nu moare umblă chinuindu-se dar vine ziua când va bea apă din cana de aur.

Olımnı korgen sıtmağa razı bolır.

Ölümü gören sıtma (hastalığına) razı olur.

Cel ce a văzut moartea se va mulțumi cu boala de malarie.

Olısın anğanın tırısı aş qalmaz.

Ölüsünü anan (yad eden) kişinin dirisi aç kalmaz.

Nu suferă de foame viii celui care își pomenește morții.

Olısı bolğan bır kun cılar, delısı bolğan er kun cılar.

Ölüsü olan bir gün ağlar, delisi olan her gün ağlar.

Cel căruia îi moare un apropiat, va plânge o zi, cel care are în familie un nebun, va plânge în fiecare zi.

Olısın ansan tırısın zavqı qaşar.

Ölüsünü anarsan dirisinin zevki (keyfi) kaçar.

Dacă vei pomeni morții, celor vii le va pieri cheful de viață.

Omırım komır boldı.

Ömrüm kömür oldu.

Viața mi-a devenit cărbune .

(Explicație: limba tătară este o limbă cu adevărat poetică, termenii „omîr și komîr” demonstrează ideea mea, aici cărbunele fiind metafora definind întunericul, negrul.

Oz aqılın aqıl el aqılı paqıl.

Kendi aklın iyi başkasının aklı nisbetçi.

(Açıklama: Kendi aklınla iyi düşünüp hareket etmewn başkasının nisbetçi, kıskanç tavsiyesinden daha iyidir.)

Mintea ta este cea bună, mintea altuia poate fi relativă.

Ozı cığılğan cılamaz.

Kendi düşen ağlamaz.

Cel care cade singur nu plânge.

Ozı yalmağanın soyı yalar.

Kendisi utanmayanın soyu utanır.

De nu se rușinează el, neamul lui se va rușina.

Ozın bılgen lapın bılır.

Kendisini bilen lafını bilir.

Cel care se cunoaște, își stăpânește cuvântul.

Ozın ol sozın olmesın.

Kendin öl (ama) sözün ölmesin.

Poți muri tu, numai cuvântul să nu-ți moară.

Ozıne qayırı bolmağannın başqasına qayırı bolmaz.

Kendisine hayrı olmayanın başkasına hayrı olmaz.

Cel care nu va fi de folos sieși, nu va folosi nici altora.

Ozınkı ozek elınkı tezek.

Kendininki öz (maya) başkasınınki tezek.

Al lui e esență, al altuia e tizic (balegă).

Ogız iyesıne koten tıymez.

Öküz sahibine göden değmez (düşmez).

Atelajul dorsal nu se atinge de stăpânul boilor.

Ogızge muyüzı avurlıq etmez.

Öküze boynuzu ağırlık etmez.

Coarnele nu-l împiedică pe bou.

Ogız oldı ortaq ayırıldı.

Öküz öldü ortak ayrıldı.

A murit boul, părțile s-au despărțit.

Otmegıne may cağıldı.

Ekmeğine yağ sürüldü.

Pâinea lui a fost unsă cu unt.

Oturıq sözın orkenı bolmaz.

Şaka ( aslı olmayan) sözün bağı olmaz.

Gluma nu are mereu relații cu adevărul (este imaginea plantei care a prins rădăcină)

Proverbe P, R

Papışın qolına alğan artına qaramaz.

Papucunu eline alan arkasına bakmaz.

Cel ce și-a luat papucii în mână nu mai privește înapoi.

Para saranda suv derende.

Para cımrıde su derinde.

72

Banul e la zgârcit, apa, în adânc.

Paraman imanın kımde bolğanı bılınmez.

Para ile imanın kimde olduğu bilinmez.

Nu se poate şti la cine se află banul și credința.

Parasız Pazar kefinsiz mezar.

Parasız Pazar (alış-veriş) kefensiz mezar.

Bazarul (făcut) fără bani e ca mormântul fără giulgiu.

Parsa toplamaq davulcuğa caraşır.

Parsa toplamak davulcuya yakışır.

A aduna cheta îi stă bine numai toboșarului.

Peltekmen murunsız bırbırınden uyğunsız.

Peltekle burunsuz birbirinden uygunsuz.

Bâlbâitul şi cel fără nas sunt la fel de nepotriviți.

Raatlıq qıdırsan mezarda.

Rahatlık ararsan mezarda (bulursun).

De vrei odihnă, o vei găsi în mormânt.

Proverbe N

Nadasız tarla namazsız mollağa uşar.

Nadas edilmeyen tarla namaz kılmayan hocaya benzer.

( Açıklama: Nadas edilen tarla demek ilk baharda sürülüp bırakılan ve yazın güneşiyle kavrularak toprağı kuvvetlenen ve sonbaharda tohumlanan tarla demektir ki, ürünü fazla olur.

Pământul care n-a fost arat primăvara și întors vara la soare pentru o recoltă mai bună, seamă

nă cu preotul fără rugăciunea de namaz.

Namazda kozı coqnın ezanda qulağı bolmaz.

Namaz kılmağa niyeti olmayanın ezanda qulağı olmaz.

Cel care nu execută namaz-ul, la ezan (rugă) nu are urechi.

Ne eksen onı pışersın.

Ne ekersen onu biçersin.

Ce semeni aceea culegi.

Nıșanlandın qartaydın, üylendın oldın.

Nişanlandın ihtiyarladın, evlendin öldün.

(Açıklama: Bir genç nişanlanınca delikanlılık huy ve adetlerinden geçer, ihtiyarlar arasına girer.Evlenince de dışardaki bütün zevklerden uzaklaşır, evine ve yuvasına bağlanır anlamına. Bu anlayışta aşırı derecede sönüklük olduğu bellidir).

De te-ai logodit, înseamnă că ai îmbătrânit, de te-ai căsătorit, înseamnă că ai murit.

(Explicație: Un tânăr logodit părăsește obiceiurile de flăcău, el va fi socotit în rândul bătrânilor. Odată căsătorit, el se va lega de casa și de familia sa, îndepărtându-se de plăcerile tinereții. Este aici un sens deschis al sfârșitului.